Xəsislik mövzusu demək olar ki, bütün dövrlərdə aktual olub. Xəsisliklə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürülür. Bunu iqtisadi amil ilə əlaqələndirənlər də az deyil.
Xəsislik, adətən, başqalarına yardım etməmək, öz resurslarını və var-dövlətini çox ehtiyatla istifadə etmək və minimal səviyyədə paylaşmaq kimi bir davranış tərzini ifadə edir. Xəsis insan yardım etməkdən çəkinir və yalnız öz mənfəətini ön planda tutmağa meyillidir. Bu davranış, bəzən insanın digər şəxslərlə dərin və etibarlı əlaqələr qurma bacarığını da azaldır.
Bəs görəsən, xəsislik xarakterdir, yoxsa sonradan yaranır? Psixoloji və sosioloji tərəfləri nələrdir?
Mövzu ilə bağlı Bakuplus.az-a açıqlama verən psixoloq Gülər Məmmədovanın sözlərinə görə, xəsislik insan xarakterinin bir xüsusiyyətidir:
“İnsan psixoloji olaraq yaşam boyu müəyyən cəhətləri mənimsəyir və fərqli xüsusiyyətlərə sahiblənir. Onlardan biri də onun bu həyatdan mənimsədiklərinə qarşı yanaşmasıdır. İnsanın həyatı boyu üzləşdiyi-üzləşmədiyi, qazanıb-qazanmadığı olur. Bir insan digər insanlar əhatəsində yaşadığına görə daim gözləntiləri olur. Sanki tam olmaq üçün hər şey əldə etmək istəyir. Tam olmaq üçün insan sanki bu dünyanın bütün naz-nemətini dadmaq və bu dünyada hər bir insanın sahibləndiyi bir çox şeylərə sahiblənmək istəyir. Buna nail olmadığı təqdirdə onda xəbislik kimi bir xüsusiyyət yarana bilir. Məndə yoxdursa, onda da olmasın. Onda varsa, məndə niyə yoxdur. Həzm edə bilmir, qəbullanmır”.
G.Məmmədova qeyd edib ki, bu, insanda patoloji bir hala çevrilərsə, müalicə olunmalıdır:
“Müalicə odur ki, insan özündəki xüsusiyyətin fərqinə varıb, dərk edir. Və onunla mübarizə aparmağa çalışır ki, bu yaxşı bir xüsusiyyət deyil, məni uçuruma aparır. Doğmalarım ilə münasibətim korlanır. Bunun fərqinə varan insan bu problemi təhlil etməyi bacarmalıdır. Fərqinə varmayan insan isə dost -tanış aspektindən zəngin olmur. Bu cür insanları cəmiyyətdə müsbət qarşılamırlar. Onlar xəbisliklərini gizləyə bilmirlər. Davranışlarında, sözlərində bunu büruzə verirlər. Həyatı dərk etdikcə insan özünü tərbiyə etmək istəyir”.
Sosioloq Üzeyir Şəfiyev əlavə edib ki, insanda bəzi vərdişlər və xarakterik əlamətlər sosiallaşma institutlarında formalaşır:
“Bu sosiallaşma institutları ailə, məktəb və kollektiv mühiti ola bilir. Bir də insanın oxuduğu ədəbiyyat, bədii əsərlər, kütləvi informasiya vasitələri insanlara necə təsir göstərirsə, onda hansı xarakteri formalaşdırırsa, insan həmin təsirin dairəsində olur. İnsan həm də mühitin diktə etdiyi kimi olur. İnsan valideynlərindən daha çox zamanın, mühitin övladı olur.
Bəzən insanlar çətin duruma düşür. Ehtiyac içərisində yaşadığına görə, məcbur qənaət tərzini özündə formalaşdırır. Bu qənaət tərzi onda xəsislik kimi bir tərz və xarakter yaradır. Əlbəttə, bu zaman-zaman formalaşan bir nəsnədir”.
Ekspert bildirib ki, bəzən xəsislik genetik də ola bilir:
“Kimsə xəsis insan görəndə deyir bunun babası da, nənəsi də elə idi. Sanki babasında və nənəsində gördüyünü təqlid edir. İnsanda paylaşmamaq, səxavət hissinin azlığı olur. Elə insan var ki, bölüşməyi, paylaşmağı bacarmır. Xarakterik cizgidir. Xarakter heç də anadangəlmə olmur. Həyat bunu formalaşdırır.
Xəsislik sonradan qazanılan və ya genetik də ola bilir. Bəzən patoloji səviyyəyə də çatır. Varlı insanlar var ki, öz yaxınlarına belə xəsislik edir. Dostlarına, övladlarına heç bir məsrəf etmir”.
“Ədəbiyyatın da rolu var. Ədəbiyyat insanlara humanizm, paylaşmaq, səxavət və bölüşmək hissi aşılamalıdır. Bu baxımdan həm uşaq ədəbiyyatında, həm də bütövlükdə bədii ədəbiyyat nümunələrində belə dəyərlər - səxavət və paylaşmaq hissi aşılanmalıdır ki, uşaqlarda səxavət hissi və paylaşmaq mədəniyyəti formalaşsın, uşaqlar da xəsis olmasınlar. Çünki xəsis insan özünə qapana da bilər. Belə insanlar cəmiyyət tərəfindən qəbul olunmur, kənarlaşdırılır. Cəmiyyət ilə həmin insan arasında bir ziddiyyət yaranır. Həmin adam cəmiyyətə kin püskürür. Sosiallaşma sağlam olmalıdır ki, belə xarakterik cəhətlər olmasın”, - deyə Ü.Şəfiyev əlavə edib.
Nəzrin Vahid
