Azərbaycan xalqının tarixi-mənəvi irsi olan yüzlərlə alban məbədlərinin ən az tətqiq olunan qismi Daşkəsən rayonu ərazisində yerləşir. Onların əksəriyyəti nəinki öyrənilib, heç adlarına və tarixlərinə dair səhih məlumat belə yoxdur. Daşkəsənin həm hazırki Ermənistanla sərhəddə, həm də 30 il müddətində işğalda olmuş torpaqlarımızla eyni coğrafiyada yerləşməsi deməyə əsas verir ki, erməni “tarixçilər”i və kilsəsi bu məbədlərə də iddialıdırlar.
Qarabağ ərazisində olan ilkin xristian məbədlərin Vatikan tərəfindən faktiki olaraq Azərbaycanın tarixi və dini irsi kimi tanınması rəsmi Bakının əldə etdiyi irimiqyaslı siyasi və ideoloji qələbədir. Bu reallıq tək Qarabağ və Şərqi Zəngəzur deyil, həmçinin yaxın və bitişik ərazilərdəki məbədlərin də təmiri və tətqiqini aktual edir.
Daşkəsən ərazisindəki qədim xristian ibadətgahların bir qisminə Rusiya imperiyası və sovet dönəmində ciddi, digər hissəsinə isə qismən müdaxilə edilib. Təbii ki, ermənilər tərəfindən. Məsələn, rayonun turizm üçün cəlbedici yaşayış məntəqəsi olan Bayan kəndindəki VI əsr xristian məbədinin faktiki olaraq erməniləşdirlməsinə cəhd edilib. Məbədin giriş hissəsində və içində divarlara ermənicə yazılar həkk olunub. Ancaq elə ucqar yerlər var ki, əcdadlarımızın burada miras qoyub getdikləri bu ibadət yerləri ermənilərin qismən müdaxiləsinə məruz qaldıqları kimi, tərəfimizdən də yetərincə öyrənilməyib, hazırda isə gözümüzün önündə yavaş-yavaş məhv olur. Onların ən azı konservasiyası günümüzün aktual tələblərindəndir.
Daşkəsənin Cütcü kəndindən yuxarı, mədənlərə gedən yolu və 4-5 evdən ibarət Çovdar kəndini də keçəndən sonra ən yüksək nöqtədə, meşəliyin içində qədim məbəd var. Məbədə demək olar müdaxilə olmayıb, yəni, Qarabağdakı dini ibadətxanalarda olduğu kimi hər hansı təsvir, yazı əlavə edilməyib. Təəssüf ki, tətqiq olunmamış qalır, heç adı da məlum deyil. Məbədin içində qazıntı işləri aparılıb, amma belə görünür ki, elm üçün deyil, – kimlərsə nə isə axtarırmışlar. Daha dəqiqi desək, məbədə məxsus zinyət əşyaları və ya qədim pullar qazıntıların əsas məqsədi olub.
Daha bir öyrənilməmiş və tarix elmimizin diqqətindən kənar qalmış məbəd Alma bağları deyilən yaşayış məntəqəsindən keçməklə dağların arasında, meşənin içində yerləşir. Üzərində yazı, sonradan əlavə edilmiş xaç daşlar yoxdur. Ancaq binanın ilkin formasına arxitekturaca yeni minbər tipli tikilinin əlavə edildiyi hiss olunur. Həm bu, həm də Cütcü kəndindən yuxarıdakı məbədin vaxtilə böyük dini kompleks olduqları görünür. Belə ki, əsas binalar yerin üst qatında olsa da, altda böyük otaqlar və zirzəmilər yerləşir. İllər boyu yiyəsiz qalan məbədlər tarixin unutqanlıq kimi cəzasından qurtula bilməyiblər. Qeyd etmək lazımdır ki, həm bu, həm də Bayan kəndindəki məbədlərdə icazəsiz qazıntılar aparılıb. Bu acı reallıq onların konservasiyası ilə bərabər mühafizəsini də aktuallaşdırır.
Rüstəm Qaraxanlı
