İsmailiyyə sarayı Bakıda, İstiqlaliyyət küçəsində yerləşir. Bina 1913-cü ildə milyonçu Ağamusa Nağıyev tərəfindən oğlunun şərəfinə inşa edilmişdir. Bura “Cəmiyyəti-Xeyriyyə” kimi də tanınır.
Ağamusanın oğlu İsmayıl vərəm xəstəliyindən dünyasını dəyişmişdi. Ağamusaya oğlunun xatirəsinə bina tikdirmək təklifini Hacı Zeynalabdin Tağıyev edir. Hər il Novruz bayramı münasibəti ilə təşkil olunmuş məclislərin birində, Tağıyev Ağamusa Nağıyevə təklif edir ki, Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinə bina tikdirsin və ora oğlunun adını versin.
Bundan əvvəl isə, Tağıyev Şəhər Dumasına rəsmi məktubla müraciət edərək, cəmiyyət üçün “Qızlar məktəbi”-nin yanında ərazi ayırmasını xahiş edir və müsbət cavab alır. Beləliklə, Ağamusa Nağıyev razı olandan sonra, 21 dekabr 1908-ci ildə binanın təməlqoyma mərasimi keçirilir.
Binanın layihəsi memar İosif Ploşkoya həvalə olunmuşdur. Saray qotika üslubunda beş il ərzində inşa edilmişdir. Binanın fasadında qızıl hərflərnən müxtəlif müdrik kəlamlar və Qurandan surələr həkk olunmuşdur. Burada 6 kiloqram çəkidə qızıldan “İsmailiyyə” adı yazılmışdır.
Birinci Dünya müharibəsi zamanı, İsmayilliyə binası əsgərlər üçün xəstəxana və yardım məntəqəsi kimi istifadə edilib.
1918-ci ilin mart soyqırımı zamanı, ermənilər İsmailiyyə sarayına zərər vermişdilər. Saray əvvəlcə atəşə məruz qalmış, daha sonra isə yandırılmışdır. Yanğın zamanı sarayda fəaliyyət göstərən qurumların, o cümlədən sarayın öz arxivi yanaraq məhv edilmişdir, qızıl “İsmailiyyə” yazısı isə oğurlanmışdır.
Sovet dövründə İsmailiyyə sarayının yararsız olması səbəbindən, onun sökülməsinə qərar verilmişdir. Lakin yerli əhali bina qarşısına toplaşaraq, onun sökülməsinə imkan verməmiş və yalnız bundan sonra, 1923-cü ildə, saray bərpa olunmuşdur. Bərpa zamanı sarayın layihəsi olduğu kimi saxlansa da, vaxtilə Quran ayələrinin yer aldığı medalyonlarda, sovet hakimiyyətinin simvolu olan beşguşəli qızılı ulduzlar yerləşdirilmişdir.
Bərpa işlərindən sonra, İsmailiyyədə tədqiqat cəmiyyətləri, əlyazmalar fondu, təhsil sarayı və digər təşkilatlar müxtəlif zamanlarda burada yerləşdirilib. Hazırda binada Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti yerləşir.
Mənbələr:
