XIX əsrin ortalarında Azərbaycanda anadilli məktəblərin yaradılması ideyası uğrunda mübarizə geniş vüsət almışdı. Maarifçilər: A.Bakıxanov, M.F.Axundzadə, H.Zərdabi, M.Ş.Vazeh, İ.Qutqaşınlı və başqaları təhsil ocaqlarının açılması, orada oxuyan azərbaycanlı uşaqlarının sayının artırılması üçün çox səy göstərirdilər. Mirzə Fətəli əsrlərlə müxtəlif xalqların mədəni əlaqəsinə xidmət edən ərəb əlifbasının böyük əngəllər törətdiyini görmüş və düz 20 il bu əlifbanın dəyişdirilməsi uğrunda mübarizə aparmışdı. O deyirdi:
“Mənim əlifbam yüz ildən sonra Şərq ədəbiyyatında fəxri yer tutacaq və o əlifbada yeni-yeni əsərlər meydana çıxmaqla yanaşı, köhnə əlifba ilə olan bir çox köhnə kitablar da həmin əlifbaya köçürüləcəkdir. Əlbəttə, belə olduqda mənim məqsədim yerinə çatacaq və o xoşbəxt günlərə qədər yaşamasam da, əvvəlcədən bu xüsusda asudə ola bilərəm.”
Respublikamızda sovet hakimiyyətinin qurulduğu ilk illərdə Azərbaycan dilinin hüquqi status alması çətinləşdi və 1929-cu ildə Azərbaycanda latın qrafikalı əlifba tətbiq edilsə də, 1940-cı ildə kiril qrafikası ilə əvəz edildi. Lakin 1 avqust 1990-cı ildə yaradılmış Azərbaycan Əlifba Komissiyası latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasını tərtib etdi və 1992-ci ildə bu əlifbanın tətbiqi barədə Qanun qəbul olundu. 2001-ci ildə isə yeni əlifbaya keçid uğurla başa çatdırıldı.
Latın qrafikalı əlifbanın tətbiqinin Azərbaycan Respublikasının siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq, ümummilli lider Heydər Əliyev 2001-ci ildə avqustun 1-ni Azərbaycan Respublikasında Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü elan etmişdir.
