Qala qəsəbəsi (keçmişdə kənd) Bakıda, Abşeron yarımadasının şimal-şərqində, Xəzər rayonunun ərazisində yerləşir.
Qalanın tarixi yaşayış məskəni kimi çox qədimdir. Qalada aşkar olunmuş ən qədim yaşayış məskəni tunc dövrünə aiddir. Tədqiqatçı alim T.Q. Səlimov-Şağani yazır: “...buradakı maddi-mədəniyyət qalıqlarının birinci mərhələsi e.ə. III minillikdən eramızın IX yüzilliyinə, ikinci mərhələsi isə e. X-XIX yüzilliklərini əhatə edir”.
Tədqiqatçılar Qalanın ərazisində müxtəlif dövrlərə aid 350-dən çox maddi-mədəni nümunələr qeydə alıblar. Onların sırasına daxildir: altı məhəllə məscidi (Süleyman, Əliqulu Əlyar, Hacı baba, Çəmbərəkənd, Tərəkəmələr və s.), günbəzli hamamlar, ovdanlar, buğda anbarı, sərdabə, qədim kəhriz su sistemi və s. Qəsəbənin cənub hissəsində müxtəlif daş tikili qalıqları, saxsı qırıntılar və üzərində rəsmlər olan daşlar aşkar edilib.
Bu maddi mədəniyyət irsini qorumaq məqsədilə 1988-ci ildə Qalada Dövlət tarix-etnoqrafiya qoruğu yaradılıb.
Qəsəbədə XI-XII əsrlərə aid qala-qəsr yerləşir. Deyilənə görə, “Qala” adı məhz buradan əmələ gəlib. Yerli yaşlı sakinlər kəndin adını “mühafizə olunan yer”, yəni alınmaz, məğlubedilməz yer mənası verdiyini qeyd edirlər.
Digər bir fikirə görə, XVIII əsrdə İran hökmdarı Nadir şah Əfşarın göstərişi ilə bəzi kəndlərin əhalisi onun tərəfindən salınan Nadir qala adlı yaşayış yerinə köçürülmüşdür. Şahın ölümündən sonra, əhali “Nadir” sözünü ixtisar edərək kəndə sadəcə olaraq “qala” demişdir. Rus polkovniki İ.T.Drenyakin tərəfindən 1796-cı ildə tərtib edilmiş “Şirvanın Təsviri”ndə Abşeron kəndləri arasında Nadir Qala kəndi qeyd olunmuşdur.
Qədimdə Qala kəndində bir sıra sənət sahələri də inkişaf edib. Onlardan biri dulusçuluq olub. Dulusçuluqla bağlı Qalada arxeoloji qazıntılar zamanı saxsı məmulatlar aşkar edilib. Rus iqtisadçı Y.A.Qaqemeyster Qalada XIX əsrdə çox miqdarda pambıq istehsal edildiyini yazıb. Həmçinin qəsəbə Abşeron yarımadasındakı tat xalçaçılıq mərkəzlərindən biri olub.
1960-cı ildə Qala əhalisinin sayı 2,7 min nəfər idi. 2021-ci ilin məlumatına əsasən, Qala qəsəbəsinin əhalisi 5,4 min nəfər təşkil edir.
Mənbələr:
