Zəngəzur mahalı müasir Ermənistan respublikasının cənub-şərqində yerləşir və qədim dövrlərdən Azərbaycan türklərinin məskunlaşdığı əzəli torpağımızdır. Bu ərazi qərbdən Zəngəzur, şərqdən isə Qarabağ dağları ilə əhatələnib, Göyçə gölü hövzəsini əhatə edir. Tarixin müxtəlif dövrlərində Azərbaycan türklərinin qurduğu dövlətlərin tərkibində olub. XVIII əsrdə yaranan Qarabağ, Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının da tərkibinə qatılıb. Bu torpaqlar Qarakilsə, Gorus, Qafan, Mehri, Zəngilan, Qubadlı və Laçın bölgələrinə bölünüb ki, son üç rayon bu gün Şərqi Zəngəzur adlanır. Qərbi Zəngəzur isə sözün tam mənasında hələ də erməni işğalındadır.
Ermənilərin köçürülməsi
Çar Rusiyası Azərbaycan torpaqlarını işğal etdikdən sonra Zəngəzur ərazisinə xeyli sayda erməni köçürülür və məqsədli şəkildə gələcək fitnələrin təməli qoyulur. Ərazi 1829-cu ildən Qarabağ əyalətinin tərkibində olsa da, 1861-ci ildə çarın fərmanı ilə Zəngəzur qəzası yaradıldı və 1867-ci ildə yaradılan o dövrdə Yelizavetpol quberniyası adlandırılan Gəncə quberniyasının tərkibinə verildi. 1918-ci ilin məlumatlarına görə, qəzanın 222 yaşayış məntəqəsindən 116-sı azərbaycanlılara məxsus idi. Bir əsr əvvəl köçürülən ermənilər artıq çoxalmış və müxtəlif ərazilərə səpələnmişdilər. Rəqəmlərin nisbəti də məhz Rusiya imperiyası və yeni qurulmuş SSRİ siyasəti nəticəsində ermənilərin lehinə dəyişməyə başlamışdı. Məsələn, 1920-ci ildə mahalın 224 min 197 nəfər əhalisinin artıq 70 faizi azərbaycanlılar idi. Erməni xəyalı və sovetlərin dəstəyi ilə 1920-ci ildə bu region sözün əsl mənasında Ermənistana hədiyyə edilib. Artıq köçürülmə və deportasiya siyasətinə start verildiyi üçün 1931-ci ildə azərbaycanlı kəndlərinin sayı 87-yə, 1986-cı ildə isə 40-a qədər azaldı.
Məqsədli soyqırımlar
1800-ci illərdən Zəngəzura köçürülən ermənilər imperiyanın dağılmasından sonra 1917-ci ildən başlayaraq, yerli türk-müsəlman əhaliyə qarşı soyqırımlar törətməyə başlayır. Onlarla yaşayış məntəqəsi dağıdılır, əhali zorla köçürülür. Hətta bu vəziyyət Cənubi Qafqazda müstəqil respublikalar yarandıqdan sonra da davam etməyə başladı. Andronik Uzanyan, Njde və Dronun dəstələri silahsız dinc əhaliyə hücum edib, 115 kəndi yerlə-yeksan edib. Hücumlar nəticəsində 3257 kişi, 2776 qadın, 2196 uşaq öldürülüb, minlərlə insan yaralanıb. 50 mindən çox azərbaycanlı yurdundan köçmək məcburiyyətində qalıb.
Yeni yaranan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti isə ermənilər tərəfindən törədilən qırğınlara son qoymaq üçün bütün vasitələrə əl atır, silahlı dəstələr formalaşdırırdı. Amma uzun illər bu işə hazırlaşmış və ruslardan ciddi dəstək alan ermənilər 1920-ci ilədək artıq Azərbaycanın 9800 kvadratkilometr ərazisini işğal edə bilmişdilər. Basarkeçər, Vedibasar və Zəngəzurun bir hissəsi artıq Ermənistanın əlinə keçdi.
Rusların Zəngəzuru ermənilərə bağışlama səbəbi
Qırğınlar Sovetlərin işğalından sonra davam etməyə başladığı üçün 1920-ci ilin 30 aprel tarixində Azərbaycan SSR XKİK sədrinin müavini Mirzə Davud Hüseynov Ermənistana nota göndərdi. Notada 3 gün ərzində Qarabağ və Zəngəzuru boşaltmaq, öz sərhədlərinə çəkilmək və qırğına son qoymaq tələb edilirdi. Anastas Mikoyan və digər ermənilər Zəngəzur, Naxçıvan və Qarabağın Ermənistana verilməsini tələb edir, belə bir halın sovet hakimiyyətinə inam və rəğbəti artıracağını deyirdilər. Eyni ilin dekabr ayında Sovet Rusiyası Azərbaycanı Zəngəzurun böyük bir hissəsini Ermənistana bağışlamağa məcbur etdi.
1920-ci ilin 4 noyabr tarixində Azərbaycan MK Siyasi Bürosunun və RK Qafbüronun üzvlərinin birgə iclasında Ermənistan ilə Rusiya arasında imzalanacaq sülh müqaviləsində Zəngəzurun Ermənistana verilməsi ilə bağlı məsələ müzakirə edildi. Maraqlıdır ki, Azərbaycanın iştirakı olmadan Rusiya Zəngəzuru Ermənistana vermək niyyətində idi. Bu təklifin Azərbaycandan verilməsi daha uyğun görülmüşdü.
Zəngəzur xəyanətində Stalin izi
1920-ci ilin 16 noyabr tarixində Stalin Vladiqafqazdakı məsələlərlə bağlı Leninə şifrəli teleqram göndərir. Teleqramda yazılmışdı:
“Təhlükə Bakını üç tərəfdən təhdid edə bilər. Birinci təhlükə cənubdan İngiltərə tərəfdəndir. Əgər Ənzəli və Rəşt şah hökumətinə verilsə, indi İranda yeganə real hakimiyyət İngiltərədədir. Belə vəziyyətdə İngiltərə Xəzər dənizinə bir neçə sualtı qayıq buraxa, bizim su nəqliyyatımızı poza bilər. Əgər o, qoşunlarını bir qədər də şimala doğru gətirərsə, onda Bakının müdafiəsi üçün xeyli qüvvə lazım olacaqdır. Belə təhlükəni aradan qaldırmaq üçün ingilislər İrandan çıxana qədər Ənzəli və Rəştdə müvəqqəti olaraq qalmaq barədə şərt qoymaq lazımdır. İkinci təhlükə Türkiyə tərəfdəndir. Əgər Türkiyə Ermənistanda qalarsa, onda Azərbaycan ilə ümumi sərhəd qazanar. Bu təhlükəni aradan qaldırmaq üçün indiki şəraitdən istifadə edərək Ermənistanı sovetləşdirmək, erməni sovet pazı ilə Türkiyə və Azərbaycanın arasına vurmaq lazımdır. Üçüncü təhlükə Gürcüstan tərəfdəndir, yəni Antanta tərəfdəndir. Məsələ ondan ibarətdir ki, Tiflis ilə Yelizavetpol arasında ərazi qərbdən olan hücumların qorunması üçün münasib deyildir. Elə ilk hücum zamanı düşmən Yelizavetpolda ola bilər. Burada o, heç şübhəsiz, burjua Azərbaycan hökuməti qurar, bununla da bizim Azərbaycandakı qoşunlarımızın arxasında qərar tutar. Burjua Gürcüstanı mövcud olduqca bu təhlükə bütün təhlükələrdən daha ciddi təhlükə olacaqdır. Ona görə də biz Gürcüstana qarşı daim ciddi qüvvələr saxlamalı olacağıq. Bu təhlükəni aradan qaldırmaq üçün indi Gürcüstanı sovetləşdirmək və öz qoşunlarımızı Tiflisə doğru hərəkət etdirmək lazımdır. Gürcüstanın sovetləşdirilməsi Şimali Qafqaz əksinqilabçılarının arxa cəbhəsini əllərindən alar və Şimali Qafqaz donmuş olar”.
Göründüyü kimi, bu teleqram Zəngəzur xəyanətində həlledici rol oynayıb.
Türk dünyası ilə qırılan əlaqə
Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan 1 gün sonra 30 noyabr tarixində Azərbaycan MK Siyasi və Təşkilati Bürosunun iclasında Ermənistan SSR ilə əlaqələrə dair məsələ müzakirə edildi. Müzakirələr Azərbaycanın əleyhinə olan qərarın qəbulu ilə nəticələndi. Qərara əsasən, Zəngəzur Ermənistana keçir. Sovet Azərbaycanı ilə sovet Ermənistanı arasında heç bir sərhəd mövcud deyil. Qətnaməni tərtib etmək Nərimanova tapşırılsın.1 dekabr tarixində keçirilən iclasda Zəngəzurun Ermənistana güzəştə getdiyi bildirildi. Nərimanov nitqində deyirdi:
“Sovet Azərbaycanı Ermənistan və Zəngəzurda ən yaxşı yoldaşlarımızın – kommunistlərin günahsız qanını tökmüş və tökən daşnakların hakimiyyətinə qarşı əməkçi erməni xalqının mübarizəsinə yardım göstərərək elan edir ki, bundan sonra heç bir ərazi məsələsi əsrlərdən bəri qonşu olan iki xalqın: ermənilərin və müsəlmanların bir-birinin qanını tökməsi üçün səbəb ola bilməz; Zəngəzur... qəzalarının ərazisi sovet Ermənistanının bölünməz hissəsidir; ...Zəngəzurun hüdudlarında bütün hərbi əməliyyatlar dayandırılır; sovet Azərbaycanının qoşunları buradan çıxarılır”.
Əslində Sovet hakimiyyətinin məqsədi Ermənistana və daşnak ermənilərinə ərazi vermək, dövlət qurmaq deyildi. Əsas məqsəd Türkiyənin Azərbaycan və türk dünyası ilə quru əlaqəsini kəsmək idi…
Hikmət Həsənov
