Bir müddətdir ki, həm sosial şəbəkələrdə, həm də xəbər portallarında Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması ilə bağlı məlumatlar dolaşır. Bu prosesi müxtəlif amillərlə əlaqələndirirlər. Dünyanın ən böyük gölündə suyun azalma səbəbini iqlim dəyişiklikləri, su axınlarının dəyişməsi və insan fəaliyyəti ilə əlaqələndirənlər də az deyil.
Sumqayit24.az–ın əməkdaşı məsələ ilə bağlı ekoloq Qorxmaz İbrahimli ilə həmsöhbət olub.
Müsahibəni təqdim edirik:
– Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalmasına səbəb olan əsas amillər hansılardır?
– Milyon illərdir ki, Xəzər dənizinin səviyyəsi enərək bu həddə çatıb. Xəzərdə heç vaxt suyun səviyyəsi belə olmayıb. İllər ərzində su müxtəlif səbəblərdən çəkilib. Son dövrlər suyun səviyyəsi sürətlə azalır. Bu, bir çoxlarını narahat edir. Xəzərin quruyacağını düşünürlər. Yaxın 100 ildə Xəzər dənizi qurumayacaq. Xəzərin sahilində beş dövlət var. Hər biri qabaqlayıcı tədbir görəcək.
Ümumiyyətlə, Xəzərdə suyun səviyyəsinə iqlim dəyişikliyi, quraqlığın artması, Volqa, Ural, Kür və Terek çaylarının suvarmaya cəlb olunması təsir edir. Kür suvarma sisteminə görə, aşağı axara gedib çata bilmir. Hamısı bir -birinə bağlıdır. Yaxın 10 ildə dənizin səviyyəsi yüksələcək.
– Bunun ekosistemlər və populyasiyalar üçün hansı nəticələri ola bilər?
– Əlbəttə ekosistemlərə və populyasiyalara ciddi təsiri olacaq. Səviyyənin azalması səhralaşma yaradacaq.
– Sahil ərazilərinin qorunması üçün hansı tədbirlər görülür?
– Sahil ərazilərindəki bulvarların qorunması üçün əlbəttə ki, tədbirlər görüləcək. Xəzər aşağı çəkildikcə bulvarlar yerini dəyişmək məcburiyyətində qalacaq. 30 il əvvəl Xəzərdə suyun səviyyəsi qalxırdı. İndi əks proses baş verir. Yəni, su geri çəkilir. Tikililər yerini dəyişəcək. Başqa yolu yoxdur. Bir müddət sonra Xəzərin səviyyəsi qalxacaq. Mütəxəssislər təkliflər verməlidirlər.
Səviyyənin aşağı enməsi naviqasiyaya çox ciddi təsir edir. Bizim gəmilərimiz aprel ayından noyabra qədər Volqa-Don kanalından keçərək, həm Azov, həm də Qara dəniz vasitəsilə dünya okeanına çıxır. Çıxışın səviyyəsi dəyişilibsə, problemlər yarada biləcək.
– Dənizdə suyun səviyyəsinin azalması iqtisadiyyata, o cümlədən balıqçılıq və turizmə necə təsir edə bilər?
– Bu vəziyyətin iqtisadiyyata təsiri ola bilər. Qida rasionumuzun əsasını balıq təşkil etmədiyi üçün balıqçılıq iqtisadiyyatımızın cüzi hissəsini təşkil edir. Bu da balıqçılığa ciddi təsir etmir. Turizmdə də eyni məsələdir. Ciddi təsir etməyəcək. Yeni təsislər qurulacaq. Turistlər istədiklərimi kimi istirahət edəcəklər.
– Tarixdə dəniz səviyyəsində əhəmiyyətli dəyişikliklər olubmu? Bundan hansı nəticələri çıxara bilərik?
– Xəzərin səviyyəsində dəyişikliklər çox olub. Ötən əsrin 1980-ci illərində suyun səviyyəsi qalxmışdı. Enmə ilk dəfə deyil. Hazırda iqlim dəyişikliklərinin də təsiri var. Quraqlıq var. Nəticədə havalar daha çox isinir. Dənizin buxarlanması da çoxdur. Hamısı birbaşa suyun səviyyəsini aşağı salan amillərdir.
– Yaxın onilliklərdə Xəzər dənizinin səviyyəsində baş verə biləcək dəyişikliklər barədə nə deyə bilərsiniz?
– Yaxın onilliklərdə Xəzərdə suyun səviyyəsi artıb-azalacaq.
– Bu məsələ ilə bağlı hazırda hansı araşdırmalar aparılır?
– Sahilyanı dövlətlərin hər birində elmi tədqiqat işlər aparılır. Coğrafiya fakültələri, AMEA-nın Coğrafiya institutu, Xəzər Dəniz Gəmiçilik İdarəsi və Hidrometrologiya idarələrində bir çox araşdırmalar gedir. Ümid edirəm ki, təkliflərinin nəticəsi çox yaxşı olacaq.
– İqlim dəyişmələri bütün dünyanı, o cümlədən Azərbaycanı narahat edən qlobal problemlərdəndir. Bunun bariz nümunəsi kimi növbəti ay ölkəmizin COP29-a ev sahibliyi etməsidir. Bəs dəniz suyunun səviyyəsinin azalmasında iqlim dəyişikliyinin rolu nədir?
– İqlim dəyişikliyi dünyada hər zaman baş verib. Bəşəriyyət yarandığı gündən iqlim dəyişikliyi gedir. 1980-ci illərdən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı havaya karbon kütləsini artıran müəssisələrin bağlanmasına çağırır. Çağırış hələlik ciddi nəticə verməyib. Azərbaycanda keçiriləcək COP29 ciddi tədbirdir. Təsirləri olacaq. Yeni təklif hazırlanıb, qəbul olunacaq. Ümid edirəm ki, BMT qəbul olunan təklifi reallaşdıracaq.
Ümumiyyətlə, dəniz səviyyəsinin azalmasına iqlim dəyişikliyinin təsiri çoxdur. Səhralaşma və istiləşmə olduğuna görə, suvarmaya ehtiyac yaranır. Xəzərin su daşıyıcı çayları quruyur, Uralın səviyyəsi aşağı düşüb və azalır. Volqa suvarmadan dolayı azalıb, Kür çayı ötən il Xəzərə çata bilmirdi. Bütün bunlara iqlim dəyişikliyinin təsiri var. Düşünürəm ki, bu problemin qarşısını almaq mümkündür.
Nəzrin Vahid
